Τίτλοι ανά ημερομηνία

24-6-2006

ΟΜΙΛΙΑ ΔΗΜ. ΠΑΝΤΕΛΟΔΗΜΟΥ ΓΙΑ ΤΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ ΣΤΗ ΜΟΛΔΑΒΙΑ

«Ο ΔΑΝΙΗΛ ΦΙΛΙΠΠΙΔΗΣ ΦΟΡΕΑΣ ΤΟΥ ΔΙΑΦΩΤΙΣΜΟΥ ΣΤΗ ΜΟΛΔΑΒΙΑ»

Όταν για πρώτη φορά έφθασε ο ιερομόναχος Δανιήλ , κατά κόσμον Δημήτριος Φιλιππίδης στη Μολδαβία και συγκεκριμένα στο Ιάσιο στις αρχές τις δεκαετίας του 1780 , είχε ήδη πραγματοποιήσει σημαντικές σπουδές στην Αθωνιάδα, στη σχολή της Χίου , όπου είχε συμμαθητή τον μετέπειτα Πατριάρχη Γρηγόριο τον Ε΄, και στο Βουκουρέστι όπου παρακολούθησε τα μαθήματα του Νεόφυτου Καυσοκαλυβίτη. Ολοκληρώνοντας έτσι τη βασική του κατάρτιση στις Παραδουνάβιες Ηγεμονίες όχι μόνο στον τομέα της παιδαγωγικής αλλά και της επιστημονικής γνώσης ήταν έτοιμος να αναλάβει διδακτικό έργο στην «αυθεντική σχολή» της πρωτεύουσας της Μολδαβίας.

Στη διάρκεια της περιόδου αυτής δέχεται και την επίδραση της διδασκαλίας του Δημητράκη Καταρτζή , ο οποίος έστρεφε τον προσανατολισμό των μαθητών του προς τον γαλλικό διαφωτισμό. Η διαμόρφωση της πνευματικής φυσιογνωμίας του Φιλιππίδη οφείλει πολλά τόσο στην εκπαιδευτική δραστηριότητα των Παραδουνάβιων Ηγεμονιών όσο κα στο γενικότερο κλίμα ελεύθερης διακίνησης των ιδεών που παρατηρείται την εποχή εκείνη στο ημιαυτόνομο πολιτικό καθεστώς των περιοχών αυτών.

Χωρίς να απομακρύνεται από τα ελληνικά κλασικά πρότυπα , ο Φιλιππίδης αναγνωρίζει την αξία των προδρόμων του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού και κινείται ως φιλόσοφος με βάση τον ορθό λόγο , ο οποίος λειτουργεί όχι με αφηρημένες έννοιες , αλλά με την παρατήρηση και τη λεπτομερή εξέταση των φαινομένων. Καταδικάζει τις προλήψεις της εποχής του , χλευάζει το θρησκευτικό φανατισμό , εκφράζει τον ενθουσιασμό του για την πρόοδο των φυσικών επιστημών , απορρίπτει το δεσποτισμό και τη βαρβαρότητα , προβάλλει τον αγνό πατριωτισμό , την ανεξιθρησκία , την ευνομία και την ελευθερία. Μέσον για την επίτευξη όλων αυτών των αγαθών είναι η παιδεία.

Θαυμαστής της Εγκυκλοπαίδειας του Ντιντερό , αυτής της κιβωτού όλων των ανθρώπίνων γνώσεων , ο Φιλιππίδης πίστευε ότι η γνώση πηγάζει από την επιστημονική παρατήρηση κα εξέταση ενώ για την αποκάλυψη της αλήθειας , ο άνθρωπος δεν μπορεί να βασίζεται μόνο στις παρωθήσεις του εσωτερικού του κόσμου. Ο φιλόσοφος δεν παράγει μόνο ιδεολογήματα. Βιώνει την αρετή , επιθυμεί να προβάλλει την κοινωνική του αποστολή και γίνεται ζωντανό παράδειγμα ηθικοκοινωνικού κανόνα, ελεύθερης κρίσης και ανθρωπιστικής δράσης.

Στο γενικό αυτό πλαίσιο εντάσσεται ήδη το πρώτο έργο του Δανιήλ Φιλιππίδη , με τη συνεργασία του εξαδέλφου του Γρηγορίου Κωνσταντά , « Γεωγραφία Νεωτερική» που τυπώθηκε στη Βιέννη το 1791, κατά την πρώτη έξοδο των Δημητριέων στη Δυτική Ευρώπη. Πρόκειται για φωτεινό κείμενο που υλοποιεί τις αρχές του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού όχι μόνο στον τομέα της επιστημονικής σκέψης αλλά και της ηθικοπλαστικής διδασκαλίας. Για πρώτη φορά σε νεοελληνικό κείμενο εφαρμόζεται η σύγχρονη επιστημονική μέθοδος για τη μετάδοση στον αναγνώστη των γνώσεων με εκλαϊκευμένο τρόπο , με ύφος απλό , με γλώσσα δημώδη , με επεξηγήσεις και σαφείς ορισμούς. Στο προδρομικό αυτό έργο παρέχεται ανάγλυφη εικόνα της κατάστασης του ελληνισμού κατά την τελευταία προεπαναστατική περίοδο , προβάλλοντας τη δυναμική παρουσία των Ελλήνων στην καταρρέουσα Οθωμανική Αυτοκρατορία και στιγματίζοντας συγχρόνως ελαττώματα που εμποδίζουν την εθνική τους αποκατάσταση.

Υιοθετώντας τη μεθοδολογία της Geographie moderne του Γάλλου γεωγράφου Nicolle de la Croix στον τομέα της παρουσίασης του γεωγραφικού υλικού και της Μεθοδικής Εγκυκλοπαίδειας του Panckouke για την αποτελεσματική αντιμετώπιση θεμάτων ιστορικής γεωγραφίας και ανθρωπογεωγραφίας , οι συγγραφείς συλλέγουν την ύλη τους από αυτοψία κα άμεσες πληροφορίες ή από ξένα έργα επεξεργαζόμενοι με πρωτοτυπία και χωρίς δεσμεύσεις από αυστηρή επιστημονική μεθοδολογία το υλικό τους , συμπληρώνοντας τη γεωγραφική περιγραφή με αξιολογήσεις και αποτιμήσεις που αναφέρονται στη δυναμική των πραγμάτων μέσα στη διαχρονική μελέτη και παρουσίασή τους.

Στο έργο αυτό περιγράφεται με λεπτομέρεια και η Μολδαβία. Η περιγραφή της μάλιστα καταλαμβάνει μεγαλύτερη έκταση από εκείνη που αφιερώνεται στις άλλες χώρες των Βαλκανίων. Αξίζει να μεταφερθούν εδώ δύο παρατηρήσεις των συγγραφέων. Η πρώτη αφορά την πολιτική διοίκηση: Οι κάτοικοι της Μολδαβίας γράφουν ήθελαν είναι ευτυχέστατοι από κάτω εις τον τούρκο , αν έλλειπε η συναλλαγή των αυθέντων ( ηγεμόνων) ... και αν ήταν τρόπος να είναι μια ειρήνη παντοτινή αναμεταξύ εις τους Ρώσσους και τους Τούρκους. Η δεύτερη αναφέρεται στη θρησκεία και στον κλήρο: Η κυριεύουσα θρησκεία στον τόπο είναι η ιδική μας. Ευρίσκονται όμως καθώς προείπα και Δυτικοί και Εβραίοι και Αρμένιοι , οι οποίοι όλοι ενεργούν τα της θρησκείας τους με ελευθερία. Οι Ανατολικοί εστάθηκαν πάντοτε ανεξίθρησκοι , το οποίο είναι αρετή. Οι σοφοί μας όμως Ευρωπαίοι μόλις τώρα άρχισαν μερικοί ναυγαίνουν από τη δεισιδαιμονία της μισιθρησκείας.

Οξυδερκείς επισημάνσεις που μαρτυρούν τον πολιτικό στοχασμό και τον φιλελεύθερο ιδεολογικό προσανατολισμό του Φιλιππίδη.

Για τέσσερα χρόνια , από το 1790 ως το 1794 , ο Φιλιππίδης θα βρεθεί για ανώτερη επιστημονική ενημέρωση στο Παρίσι , θα παρακολουθήσει μαθήματα θετικών επιστημών και φιλοσοφίας στο Collège de France και θα γίνει δεκτός στον κύκλο της προοδευτικής διανόησης της επαναστατημένης γαλλικής πρωτεύουσας. Συνδέθηκε φιλικά με τους κυριότερους εκπροσώπους της πρωτοποριακής γαλλικής επιστήμης για τη διαμόρφωση της ηθικής προσωπικότητας και αποβαίνει ο κυριότερος εκπρόσωπος του Διαφωτισμού στη Νοτιανατολική Ευρώπη , κατά τη διατύπωση της Olga Cicandi.

Στο Ιάσιο ο Φιλιππίδης προσλαμβάνεται ως οικοδιδάσκαλος του Βιστιάρη Γεωργάκη Μπάλσα , ενώ αργότερα , επί ηγεμονίας Αλ. Μουρούζη , θα αναλάβει το 1803 τη διδασκαλία της Φυσικής και των Μαθηματικών στη Σχολή της πρωτεύουσας της Μολδαβίας . από την αλληλογραφία του με τον Γάλλο γεωγράφο Barbié du Bocage πληροφορούμαστε ότι ο Φιλιππίδης ζητούσε συνεχώς βιβλιογραφική ενημέρωση και έστελνε καταλόγους με παραγγελίες βιβλίων , προκειμένου να καλύψει τις ανάγκες της βιβλιοθήκης του Μπάλσα , αλλά και της δικής του, η οποία είχε καταστραφεί σε πυρκαϊά κατά την τελευταία διέλευσή του από την Κωνσταντινούπολη.

Είναι αξιοσημείωτη η ακρίβεια με την οποία συντάσσει τους καταλόγους επιμένοντας πάντοτε στην αγορά των τελευταίων , βελτιωμένων και διορθωμένων εκδόσεων των επιστημονικών συγγραμμάτων . Σε αυτά μεταξύ πολλών άλλων περιλαμβάνονται η Μεθοδική Εγκυκλοπαίδεια , Γενική Ιστορία και το Δοκίμιο περί των ηθών του Βολταίρου, η Λογική του Κοντιγιάκ , η Παγκόσμια Ιστορία του Μποσσυέ , η Οπτική του La Caille , η Αριθμητική και η Γεωμετρία του Mauduit , τα Μαθηματικά του Bézout , η Φυσική του Brisson , το Ταξίδι του νεαρού Ανάχαρση στην ελλάδα του Aββά Barthèlemy. Παραγγέλλει επίσης και όργανα φυσικής , χημείας και αστρονομίας , καθώς και γεωγραφικούς χάρτες για λογαριασμό του Μπάλσα , ο οποίος φαίνεται να είχε εγκαταστήσει στο σπίτι του εργαστήριο για τη διεξαγωγή πειραμάτων, κατά τη συνήθεια των Ευρωπαίων ευγενών και μεγαλοαστών του τέλους του 18ου αιώνα.

Δεν φροντίζει όμως μόνο για την απόκτηση ξένων επιστημονικών βιβλίων που προορίζονται βέβαια για τον ίδιο και για τους γλωσσομαθείς μαθητές του. Θέτει σε εφαρμογή μεγάλης πνοής μεταφραστικό πρόγραμμα ώστε να καταστούν χρήσιμα σε ευρύτερο κοινό τα σημαντικότερα έργα του γαλλικού Διαφωτισμού. Επισημαίνει εγκαίρως την έλλειψη κατάλληλων διδακτικών εγχειριδίων και επιχειρεί να καλύψει το κενό αυτό όχι με τη συρραφή –εράνισμα διαφόρων κειμένων , αλλά με την έκδοση στην απλοελληνική γλώσσα πρωτότυπων έγκυρων συγγραμμάτων.

Στο πρόγραμμα αυτό περιλαμβάνεται το 1801 η «Λογική» του Κοντιγιάκ που συμβάλλει στη σπουδή της ανθρώπινης νόησης». Στον Πρόλογο της ελληνικής αυτής έκδοσης ο Φιλιππίδης τονίζει ότι πρωταρχικό μέλημα κάθε σπουδαστή είναι να μάθει να νοεί , να στοχάζεται και να συλλογίζεται με επιμονή και με προσοχή , ώστε η ικανότητα αυτή να καταστεί έξις και να τον οδηγήσει σε όλων των ειδών τις γνώσεις. Και καταλήγει: Δεν είναι λοιπόν μήτε η Γεωγραφία , μήτε η Χρονολογία , μήτε αι ξέναι γλώσσαι όπου πρέπει να σπουδάζουν τα παιδιά μετά την σπουδήν της (μητρικής) γλώσσης , πρέπει να μάθουν να γνωρίζουν τον εαυτόν τους , τας ψυχικάς και γνωμικάς των δυνάμεις , τον νουν τους ενί λόγω, έπειτα κάθε άλλη σπουδή είναι εύκολο και πολύκαρπος...

Στη συνέχεια μεταφράζει συγγράμματα που ανήκουν στον τομέα των θετικών επιστημών που εξελίσσονται στη Δύση , κατά διατύπωση του Άνθιμου Γαζή , με μεγάλα πηδήματα. Πρόκειται για την Επιτομή Αστρονομίας του Lalande που δημοσιεύεται στη Βιέννη το 1803, για τη Φυσική του Brisson , της οποίας το χειρόγραφο σώζεται στη Βιβλιοθήκη των Μηλεών , για την Αριθμητική κα την Άλγεβρα του Mauduit.

Γνήσιο τέκνο του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού , ο Φιλιππίδης πιστεύει ότι η μελέτη της φύσης οδηγεί τον άνθρωπο στην ηθική τελειότητα. Στον Πρόλογο της Φυσικής του Brisson γράφει το 1802: Πόσον η σπουδή της φύσεως κατ' άλλον λόγον διορθώνει την ηθικήν! Πόσον η σπουδή της φύσεως είναι θείον πράγμα και ακολούθως το αρμοδιώτερον διά τον άνθρωπον! Πόση ασέβεια είναι να καταφρονεί τινάς σπουδήν της φύσεως!

Εκτός από το μεταφραστικό , σημαντικό υπήρξε κα το διδακτικό έργο του Φιλιππίδη, παρόλες τις δυσκολίες που συνάντησε από κύκλους ομοτέχνων συμπατριωτών του στη Μολδαβία. Με την πάροδο μάλιστα του χρόνου φαίνεται να δημιουργεί δεσμούς στην περιοχή αυτή , ώστε να τη θεωρεί ως αναγκαίο καταφύγιο , αφού οι πολιτικές συνθήκες δεν του επιτρέπουν να επιστρέψει στη φιλτάτη του γενέτειρα , στις Μηλιές του Θεοβαδίστου Πηλίου όρους.

Είναι χαρακτηριστικό ότι τον Ιούνιο του 1818 από τη Λειψία , τελευταίο σταθμό της δεύτερης μακροχρόνιας διαμονής του στη Δύση , ο Φιλιππίδης θα εξομολογηθεί στον φίλο του Barbie du Bocage στο Παρίσι την πίκρα του για την τραγική του μοίρα : Είστε ευτυχέστερος εμού . Κατοικείτε σε πόλη, η οποία από πολλές απόψεις είναι η καλύτερη πόλη για άνθρωπο που θεραπεύει τα γράμματα. Έχετε εξαιρετική σύντροφο και παιδιά που αποτελούν την παρηγοριά σας σε δυσάρεστες περιστάσεις. Εγώ στερούμαι όλων αυτών. Περιπλανώμαι ως άστεγοι. Με ερωτάτε που θα κατευθυνθώ; Που θα εγκατασταθώ; Δεν έχω καμία ιδέα αγαπητέ φίλε. Είναι αλήθεια πως πρέπει να πάω στη Μολδαβία και θα το κάνω . Το απαιτούν οι υποθέσεις μου. Δεν έχω όμως καμία διάθεση να πάω εκεί. Βρίσκομαι κατά κάποιο τρόπο μέσα σε χείμαρρο και αφήνομαι να με παρασύρει το ρεύμα του. Είναι πολύ δυσάρεστο αγαπητέ φίλε αλλά υπομονή.

Πάντως ο Φιλιππίδης έδειξε εμπράκτως την ευγνωμοσύνη του προς τη χώρα που του πρόσφερε τη φιλοξενία της ως το θάνατό του , το Νοέμβριο του 1832. σε διάστημα τριών ετών (1816-1818) δημοσιεύει στη Λειψία το Γεωγραφικόν και το Ιστορικόν της Ρουμανίας. Το πρώτο έργο είναι καρπός των επιτόπιων ερευνών και μελετών του Φιλιππίδη στη Μολδοβλαχία , ενώ το δεύτερο αποτελεί εράνισμα από αρχαίους συγγραφείς. Στα έργα αυτά χρησιμοποιείται για πρώτη φορά ο όρος Ρουμανία που περιλαμβάνει όλες τις ρουμανικές επαρχίες , γεγονός που προβάλλεται ιδιαίτερα από τη νεότερη ρουμανική ιστοριογραφία.



01-9999ff

footer1